Yöre Folkloru

1-) AÄžITLAR 

             Yörede özellikle avÅŸarlar arasında ağıt söyleme geleneÄŸi yaygındır.   Ağıtları genelde kadınlar irticalen söylerler. Ağıt, söyleyenin ve    çevresindekilerin   duyduÄŸu acıyı, ölenin kiÅŸiliÄŸini dile getirir. Ağıt söyleyen,   ölünün elbise veya özel   eÅŸyasından birini eline alarak ağıt söyler.             

Yörede yaygın olarak bilinen ağıtlardan bazı örnekler ;

DerviÅŸin Ağıdı: Kız yüzünden amcalarıyla kavga eden, kavga   sonunda amcaları tarafından öldürülen derviÅŸin ardından annesinin söylediÄŸi   ağıt;

DerviÅŸin mendili ala

Bülbül konar daldan dala

Ben öpmeye kıyamazdım

Boyamışlar ala kana

 

EÅŸekçiye ektim koza

Başıma getirdim kaza

Åžimdi ak derviÅŸim gelir

Kıratınan toza toza

 

Çıktım pınarın başına

El ettim dudu kuÅŸuna

Kurtlar kuzgun gibi döner

Ak derviÅŸimin leÅŸine 

 

Hamdi'nin Ağıdı: Hamdi isimli genç hastalanır. Tedavi için   Kayseri'ye   götürülür. Ancak hastalığının çaresi bulunmaz. Ölümü üzerine   söylenen ağıt;  

Şu evlerin yapısına

Posta gelir kapısına

Ä°ki yıllık güvey idi

Nihat beyin kapısına

 

Åžimdi karlar eriyecek

Ahalimiz yürüyecek

Beş bacının tek kardeşi

Kara yerde çürüyecek

 

Ä°nce Hamdi oÄŸlum ince

Çuha giyer diz boyunca

Ben Hamdisiz köye gitmem

Hamdi oğlum olmayınca

 

Çığ Ağıdı: Büyük canlı, Keprin ( Köprüköy ), Toklar ve Saraycık    köylerinden bir grup genç Adana'ya çalışmaya gitmek için yola çıkarlar.   AkÅŸam   üstü Ä°mamkullu köyüne gelip misafir olurlar. Sabah erkenden yola    çıkarlar. Yol   üzerindeki doÄŸruca dağına tırmanırken çığ düÅŸer ve ölürler.   Ölenlerin birinin   niÅŸanlısının ağıdı;  

Bırak deli gönül bırak

Kara kekil ister tarak

Dört gün Saraycıkta kaldım

Dönemedim köyüm ırak

 

Yeter Kadir Mevlam yeter

DüzülmüÅŸler katar katar

Yakadan çığ gelirken

Ben ölmeyim demedin mi

 

Çantana koydum ekmek

Oturupta yemedin mi

Yukarıdan çığ gelirken

Ben ölmeyim demedin mi

 

Bunlarda avşar uşağı

Kıvrak bağlarlar kuşağı

Elin ahırında yatmış

Yokmu babayın döÅŸeÄŸi

 

Azığa yaÄŸlamaç koydum

Oturupta yemedin mi

Çığ karşıdan gelir iken

Nişanlım var demedin mi

 

Karaören köyünde bir kurban bayramında pusuya düÅŸürülerek öldürülen Rıfat ve Hasan için: 

Beyaz parmak beyaz bilek

Buna dayanır mı yürek

Açında keçeyi bakın

Kan birikmiÅŸ gölek, gölek

 

Köylü çıktı bölük bölük

Hasan'da kalmamış soluk

GavurmuÅŸ gavur düÅŸman

Sol böÄŸründe yedi delik

 

Bundan 40-45 yıl önce özellikle iÅŸi olmayanlar yaya olarak Çukurova'ya    giderlerdi. Bunlardan biride Özlüce kasabasından yeni niÅŸanlanmış Ömer ve    babasıdır. Ömer Çukurova da çalışırken sıtmaya yakalanır ve ölür.   Babasının   Ömer için söylediÄŸi ağıt;

Er yürüyen göç evleri

Aştı dedeyi, kirazı

Ne ben aldım ne de kendi

Elin aldığı murazı

 

Åžuara oldum ÅŸuara

Acıştım içtim cuvara

AÄŸa hacce geldi deyi

Elini vurdu duvara

 

Kuruçayın seli söker

O da bozbulanık akar

Kalmorada Ömer oÄŸlum

Gözlerine mucuk çöker

 

            Ağıtlar yazılmakla bitecek gibi deÄŸil, biz bazı olaylardan kesitler    sunduk.   Bunların dışında yörede sıkça söylenen ve bilinen Sarıkamış,   Yemen,   Seferberlik    üzerine yakılmış tarihi olayları yansıtan çok önemli   ağıtlar vardır.  

Yemen'de ÅŸehit olanlarımız için: 

Gitme Yemene, Yemene

Yemen sıcak dayanamam

Dan borusu er vurulur

Sen çocuksun uyanamam

 

Gitme Yemene, Yemene

ÇiÄŸ yumurta piÅŸer derler

Mehmet Ali babam oÄŸlu

Garip olan ÅŸaÅŸar derler

 

Seferberlik ve Sarıkamış Harekatı için: 

Gadanı alayım eşe

Tekerim dayandı taşa

Seferberlik ilan etmiÅŸ

Elini öpüyüm paÅŸa

 

Çantasın alan savuÅŸsun

Hasreti olan kavuÅŸsun

Burda oÄŸlumu eÄŸleme

Sefer aÄŸzında döÄŸüÅŸsün

 

Elif bekar Cennet bekar

Acemim talime çıkar

Dört oÄŸlum sefer aÄŸzında

Topalım kahrımı çeker

 

Hacın ( Saimbeyli ) de Ermeni zulmüne uÄŸrayanların Ağıdı: 

On kat esvap püsküllü fes

Bize bunu yu diyorlar

Ocak başlarından yırak

Bebek piÅŸti ye diyorlar

 

Osman oğlum kucağında

Çuha ÅŸalvar bacağında

Böyle yiÄŸit türemedi

Kamberlinin ocağında

 

Zabıt katibi Mehmet'i

Topuz ile dövüyorlar

Enfiyeci Hüseyin'i

Teller ile boÄŸuyorlar

 

2-) ATASÖZLERÄ° VE DEYÄ°MLER  

       Yaygın olarak bilinen ve ifade edilen atasözleri ve deyimlerin yanı sıra yörede en çok kullanılan atasözleri ve deyimlerden bazıları ÅŸunlardır.

       AÄŸanın malı gider, çırağın canı gider.

      Ağır otur batman götür.

      Alimle oturan alır mertebe, cahille oturan döner merkebe.

      Alma mazlumun ahını, gökten indirir ÅŸahini.

      Akıllı saygı sayanaca deli oÄŸlunu everir.

      Akılsız başın cezasını sefil taban çeker.

      Aptal ata binince aÄŸa oldum sanır.

      Asıl almaz bal kokmaz, kokarsa da yaÄŸ kokar.

      Avrat yok akıl yok.

      Baba bir bıçak buldum, nettin oÄŸlum, yitirdim.

      Bakmakla usta olunsa köpek kasap olurdu.

      BaÄŸ kuÅŸu daÄŸda, daÄŸ kuÅŸu baÄŸda olmaz.

      Başına gelmeyenin hoÅŸuna gelir.

      Bıçak sapını yontmaz.

      Bitli baklanın kör alıcısı olur.

      Bir hatır, iki hatır, üçüncüsü vur yatır.

      Borcun iyisi vermek, derdin iyisi ölmek.

      Çatal kazık yere batmaz.

      ÇocuÄŸu yumuÅŸ buyur ardı sıra sen git.

      DaÄŸ daÄŸ üstüne olmuÅŸ, ev ev üstüne olmamış.

      Danışan daÄŸ aÅŸar, danışmayan yolda ÅŸaÅŸar.

      Deliden uslu haber.

      Eli köfte yuvarlar, gözü oynaÅŸ kovalar.

      Endeze iÅŸler el övünür.

      Erine göre baÄŸla başını, horantana göre piÅŸir aşını.

      Gönülsüz köpeÄŸi sürüye sal uluya uluya kurt getirir.

      Her buluttan yaÄŸmur yaÄŸmaz, her avrattan oÄŸlan doÄŸmaz.

      Herif sel, avrat göl.

      Ä°t kaÄŸnının gölgesinde yatmış, gölge benim sanmış.

      Ä°tin aklı eksiÄŸini yol gocadır.

      Ä°te dalanmadan çalışı dolanmak iyidir.

      Keçi daÄŸda kıl kalada, Senem evde kirmen eÄŸirir.

      Kılda keramet olsa keçi evliya olurdu.

      Kork Allah’tan korkmayandan.

      Lokma karın doyurmaz ÅŸefaat artırır.

      Muhanet, adamı mal sahibi eder.

      Ne bekliyon bacından, bacın ölür acından.

      Ölüsü olan bir gün aÄŸlar, delisi olan her gün aÄŸlar.

      Sergi sahibinin haberi yok, serçeler birbirini kovalar.

      Suç samur kürk olsa kimse giymez.

      ÅžaÅŸkın ördek arka arka yüzer.

      Tembele yumuÅŸ buyur, babandan iyi öÄŸüt verir.

      UÄŸurur boÄŸasayan eÅŸkere buzular.

      YaÄŸ ile yavÅŸan yenir, yaÄŸsız tavÅŸan yenmez.

3-) ÅžAÅžIRTMACALAR 

       Bilmecenin cevabı içinde olan bir türüdür. Karşıdakinin sürat ve intikalini ölçmek için kullanılır. Çevremizde yaygın olarak kullanılan ÅŸaşırtmacalar ÅŸunlardır; 

Han kapısından büyük

Fındık kabuÄŸundan küçük

Kan kırmızı, süt beyaz

  ****

Kartın altı kara yazı

Ä°ki serçenin dört gözü

Deveden inen köÅŸÅŸek

****

Karşıdan bir ay doğdu

Işığı ışığını boğdu

Anası beşikte iken

Kızı oğlan doğurdu

 

4-) TEKERLEMELER

      Halk arasında anonim olarak çok tekerleme kullanılmaktadır. Daha çok yöresel özelliÄŸi olan ÅŸu tekerlemeler örnek olarak verilebilir. 

Elim elim epenek

Elden çıktı kepenek

Kepeneğin yarısı

Bitli beyin karısı

 ***

At gider katır gider

Dedem yoÄŸurt getirdi

Püsük burnun batırdı

Püsük burnun kesile

Minareden atıla

***

Ä°çinde demir ocak

Demir ocak kilitli

Ömer'in başı bitli 

***

 Ä°nne minne

Ucu tinne

Filfilice

Burnu eÄŸrice

İğne battı

Ciğerimi yaktı

*** 

Tombul kuÅŸ arabaya koÅŸ

Arabanın tekeri

Ä°stanbul'un ÅŸekeri

Hop hop altın top

Bundan baÅŸka oyun yok

 

5-) MANÄ°LER

       Durup dururken mani söylenmez. Mani için bir vesile gereklidir. Daha çok sevgililer birbirine, kaynana ile gelin birbirine, arkadaÅŸ arkadaşına, imeceler iÅŸ sahibine mani söylerler. En çok bilinen mani örnekleri ÅŸunlardır. 

Mani benim ezberim

Kan aÄŸlıyor gözlerim

OÄŸlan senin yolunu

Ölene dek gözlerim

  

Maniye marÅŸ neylesin

Kaleme kaÅŸ neylesin

Senin gibi maniye

Bir kazan aÅŸ neylesin

  

Damdan dama gezerim

Çıkı bulur çözerim

Senin gibi maniyi

Öçkem ile ezerim

***

Ayağında kıl şalvar

DaÄŸlarda tavÅŸan avlar

Babam sana kız vermez

Diz çök Allah'a yalvar. 

 

AÄŸustos var Ekim var

Hasta olsam hekim var

Benim gönlümde sensin

Senin gönlünde kim var. 

 

Fasulyeyi kuruttum

PiÅŸirmeyi unuttum

Gel yarim konuşalım

Babamgili uyuttum 

 

Kahve piÅŸtiÄŸi yerde

Telve taştığı yerde

Güzel çirkin aranmaz

Gönül düÅŸtüÄŸü yerde 

*** 

Soku Döverken;

Tokmağım gıcırdıyor

Sanki kağnı mazısı

Bir damla su vermedi

Evin koca cazısı 

***   

Bulgur çekerken;

Kele dudu kele dudu

Unuttun mu arı udu

Dünkü gelen misafire

Söyle baban neler dedi

 

Hatun anam taÅŸ dönmüyor

Üfürdüm ışık sönmüyor

Kuru ekmek yavan aÅŸ

Lokma baÄŸrımdan inmiyor 

*** 

Biçilen ekini bitirirken;

Konanlar göçer

Ekenler biçer

Cennetin kapısını

Cömertler açar.

 

 

5-) HAYIR DUALAR VE BEDDUALAR 

      Organize bir ÅŸekilde toplu yapılan duaların dışında günlük hayatta dua ifadeleri sıkça kullanılır. " aÄŸzı dualı " olmak çevrede imrenilen bir durumdur.  Anadolu’nun her yerinde söylenilen dualarla birlikte yöremizde sıkça kullanılan dua ifadeleri ÅŸunlardır; 

 

DUALAR 

Allah dallandırsın, budaklandırsın.

Allah dert verip derman aratmasın.

Allah ekmeğini yağlı ballı etsin.

Allah kimseyi soysuzla terbiye etmesin.

Allah ÅŸeytanın ÅŸerrinden, zalimin zulmünden korusun.

Ayağın deniz, başın göl olsun.

Allah gözünden acı yaÅŸ çıkarmasın.

Ömrün uzun olsun.

Hanen ÅŸen olsun.

Donun aÄŸ olsun.

 Evlatlarınla koÅŸa yaÅŸayasın.

Allah elden ayaÄŸa düÅŸürmesin.

Allah akılda imanda aza da noksan vermesin.

Allah ite kurda muhtaç etmesin.

Kurbanın yağlı olsun.

Kısmetin bol kesen bereketli olsun.

Birin bin olsun.

Allah ahrette imansız, dünyada Kur’an sız bırakmasın.

Ä°ÅŸin rast gelsin, 

 

 

BEDDUALAR 

Allah ayık gezdirmesin.

Başına bulutsuz havalarda yıldırımlar düÅŸsün.

 Dilin boÄŸazına kaçsın.

DüÄŸünsüz derneksiz gelin olasın.

Ekmek tavşan sen tazı kovalayıp durasın.

Evine gitmek nasip olmasın.

Kapılara oturup yollara bakasın.

Kara ciğerinden vurulasın.

Mahkeme kapılarından kurtulamayasın.

YediÄŸin içtiÄŸin kan katran olsun.

Dinsiz imansız gidesin.

Ellerin yanına dökülsün.

Gidişin olsun gelişin olmasın.

Ä°ki yakan bir araya gelmesin.

Kara çıkından gidesin.

Kıran dıkılsın.

Kanın içine aksın.

Sırtın teneşire gele.

Saplıcandan gidesin.

YediÄŸin gözüne dizine dursun.

Allah uyuz versin, kaşıyacak tırnak vermesin.

Çaresiz dertlerden gidesin.

 Boynun altında kalsın.

 

6- YAÅžAYAN Ä°NANIÅžLAR 

      Halk arasında yaygın olan ve hala kullanılan bazı inanışlar ÅŸunlardır.  

      * Cuma günleri çamaşır yıkanmaz ve birine süpürge ve oklava ile vurulmaz. 

      * Salı günü herhangi bir iÅŸe baÅŸlamak uÄŸursuzluktur. " salı günü sallanır"

      * Geceleri sakız çiÄŸnemek ölü eti çiÄŸnemek sayılır.

      * Hamile kadın sakız çiÄŸnerse çocuÄŸu geveze olur.

      * Sarılık olan bir kimsenin burun kemiÄŸinin üstünden bir parça et alınırsa iyileÅŸeceÄŸi düÅŸünülür.

      * Yeni doÄŸan bebekler bir odadan baÅŸka bir odaya geçirilmezler.

      * Hıdrellezde kızlar, tuzu unundan fazla olan ekmek yaparlar. Bu ekmeÄŸi simit ÅŸeklinde piÅŸirip küçük bir çocuÄŸa verirler ve çocuÄŸa"   bunu karganın önüne at "derlermiÅŸ. Karga çocuÄŸun verdiÄŸi ekmeÄŸi kimin kapısına götürürse kızlar o eve gelin gideceklerine  inanırlarmış. 

      * Geceleri tırnak kesilmesinin ömrü kısaltacağına inanırlar,

      * Üzerinde dikiÅŸ dikilirse, iftiraya uÄŸrayacağı düÅŸünülür.